Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Yazar Biyografisi (TEİS)
Vâlî
Madde Yazarı: Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Eser Yazılış Tarihi:1002 /1593-94
Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
Dönemi:16. Yüzyıl
Dili:Türkçe
Alfabesi:Arap
Yapısı:Manzum
Niteliği:Tercüme
Türü/Formu:Mesnevi
Yayın Tarihi:03/10/2021

HüSN Ü DİL (VÂLÎ)

alegorik mesnevi
Vâlî (d. 979/1571-72- ö. 1007/1598-99)

ISBN: 978-9944-237-87-1

Yenipazarlı Vâlî’nin (ö. 1598/99) İranlı şair Fettâhî-i Nişâbûrî’den (ö. 1448?) çevirdiği alegorik bir mesnevidir. Vâlî, eserinin adını biri “sebeb-i nazm”da diğeri “hâtime” bölümünde olmak üzere iki yerde Hüsn ü Dil olarak zikreder. Hüsn ü Dil, aruzun mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün kalıbıyla kaleme alınmış 3562 beyitten oluşan bir mesnevidir. Ayrıca eserdeki tamamı Farsça olan 63 bölüm ve konu başlığı da mısraları kendi arasında kafiyeli, fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün kalıbında yazılmış beyitler hâlindedir. Eser baştan sona mesnevi nazım şekliyle yazılmış; yani kimi mesnevilerde olduğu gibi araya gazeller veya başka nazım şekilleri yerleştirilmemiştir.

Hüsn ü Dil’in değişik nüshalarında ebced hesabıyla farklı sonuçları veren iki tarih beyti vardır. Gerek bu tarihlerden gerekse nüsha farklarından Vâlî’nin ilk defa 995/1587-88'de yazdığı eserini 1002/1593-94'te kimi farklılıklarla yeniden kaleme aldığı anlaşılmaktadır. Eserinin giriş bölümünde padişahı 69 beyitle öven Vâlî, Hüsn ü Dil’i padişaha sunduğunu lafzen ifade etmez. Ancak Hüseyin Kefevî’nin Râz-nâme adlı eserinden (Aksoyak, 2004: 210) onun Hüsn ü Dil’i Musâhib Mehmed Ağa aracılığıyla III. Murâd (ö. 1595)’a sunduğu ve “avâtıf-ı ‘aliyye-i pâdişâhî”ye mazhar olduğunu öğreniyoruz. Eserinin “Sebeb-i Nazm” başlığı altında, çevirisine esas olan Farsça Hüsn ü Dil’in müellifi Fettâhî’yi övgüyle anan Vâlî, kendinden önce Âhî (ö. 1517) ve Lâmi’î (ö. 1532)’nin de ona “libâs-ı Rûm”u giydirdiklerini, onların da kıymetli eserler olduğunu, ancak onu ilk defa kendisinin nazma çekerek tamamladığını ifade eder. Hüsn ü Dil, insanın bazı niteliklerinin ve vücut organlarının kahramanlaştırıldığı alegorik bir eserdir.

Hüsn ü Dil’in özeti kısaca şöyledir: Yunan ülkesinin padişahı Akl ve eşi Nefs’in çocukları olmamaktadır. Allah’a dua ederler, adaklar adarlar; nihayet Dil adında bir oğulları olur. En iyi şekilde yetiştirilen Dil bir kitabı okurken, Âb-ı Hayât denilen su dikkatini çeker ve bu suyu araştırması için nedimi Nazar’ı görevlendirir. Karış karış suyu arayan, yolda ölümlerden dönen Nazar, sonunda Âb-ı Hayât’ın bulunduğu Maşrık iline varır; fakat suya değil hükümdarın kızı Hüsn’e ulaşır. Hüsn bu yabancının bilge biri olduğunu düşünüp hazinesinde bulunan bir resmi gösterir. Resimdeki Dil’dir. Nazar ülkesine döner, Dil’e Hüsn’den söz eder ve böylece birbirlerine âşık olurlar. Bir yanda âşıkların kavuşmalarını destekleyen nedimler, komutanlar, bir yanda engelleyen kişiler ve olağanüstü varlıkların bulunduğu; savaşlar, zindan maceraları gibi bir çok olay ve entrikanın sonunda iki genç vuslata ererler. Vuslatlarının meyvesi ise evlatları Rûh olur. Âşıkların kavuşmaları ilâhî bir vuslat şeklinde sunularak tasavvufî bir sonuca bağlanır. Tamamen alegorik olan eser yer yer çeng, kadeh, ney gibi işret ve musiki aletlerinin münazaralarıyla süslenmiştir.

Tespitlerimize göre Fettâhî’nin eseri dokuz Türk şairi tarafından Türkçeye kazandırılmıştır (Köksal, 2003: 9-23). En öne çıkan manzum örnek Vâlî’nin eseridir. Eserin başına tezkire müellifi Hasan Çelebi (ö. 1604)’den Bâkî (ö. 1600)’ye, tarihçi Âlî (ö. 1600)’den Nev’î (ö. 1599)’ye kadar devrin en önde gelen 24 âlim ve şairinin manzum takrizler yazmaları ilginç olduğu gibi daha 23 yaşında böyle bir eser yazabilen genç Vâlî ve eserinin değerini göstermesi açısından da kuşkusuz önemlidir. Yenipazarlı Vâlî’nin bu eserinin bahsedilmesi gereken bir özelliği de nazım şekli olarak bir mesnevide ve tipik bir “çift kahramanlı aşk mesnevisi”nde bulunması gereken bütün bölümleri, olayları ve motifleri barındıran mükemmel yapıya sahip oluşudur. Eserde Vâlî küçük tasarruflarda bulunsa da konu akışında hemen tamamen Fettâhî’nin eserine bağlı kalmıştır.

Hüsn ü Dil, Türk edebiyatında Şeyh Gâlib’in Hüsn ü Aşk’ının da aralarında bulunduğu pek çok esere ilham kaynağı olmuştur (Köksal 2003: 6-9). Hüsn ü Dil üzerine M. Fatih Köksal tarafından Raşid Efendi nüshası esas alınarak bir yüksek lisans tezi (1996a) hazırlanmış, eser bilahare aynı yazar tarafından beş nüshanın karşılaştırılmasıyla kitap olarak neşredilmiştir (2003). Köksal’ın çalışması bazı ilavelerle birlikte Boşnakçaya da çevrilerek yayımlanmıştır (Kadrić 2009).

Şairin biyografisi için bk. "Vâlî". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/vali

Eserden Örnekler

ZİKR-İ ŞEB-HÛN-I ZÜLF Ü VASF-I MESÂF ÂMEDEN ÂN HÜSN HEM EZ-KÂF

Çün saf-der-i çerh olup zırıh-pûş

Kıldı ʿalem-i şihâbı ber-dûş

Berk olıcak ana nîze-gerdân

Çerhî siper oldı mâh-ı tâbân

Zülf ile meger cünd-i Kâkül

Beklerdiler ol gice karavul

Kavmine buyurdı Zülf-i şeb-gûn

Akl üstine itdiler şebî-hûn

Ol semte Nesîm idi karavul

Göstermiş idi velî tegâfül

Bu kıssadan olıcak haberdâr

Zülf üstine hamle kıldı nâ-çâr

Merdânelik itdi karşu turdı

Meydâna girüp esüp savurdı

Zülf’ün o şeb oldı âhir-i kâr

Aʿlâmı benefşeveş nigûnsâr

Hüsn üstine oldılar gürîzân

İkdâm-ı Nesîm’den perîşân

Gâyetde melûl olup bu hâle

Hüsn’ün ruhı oldı hem-çü lâle

Bu gayret idüp anı diger-gûn

Oldı gam u gussa ile mahzûn

Bu hâlini göricek anun Hâl

Didi gam-ı Dil’den olma pâ-mâl

Didi ki eyâ ʿizârı lâle

Hüzn eyleme tabʿuna havâle

Âyîne dilün gubârı n’eyler

Cem câmınun inkisârı n’eyler

Ey hûr-şemâyil oldı hem-zâd

Kâf içre senünle bir perî-zâd

Bir kimse ana mukâbil olmaz

Ceng eylese Sâm’a kâyil olmaz

Yüz kimseye karşu tursa dönmez

Yüz gösterüben velî görinmez (Köksal 2013: 399-400)

Kaynakça

Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2004). Kefeli Hüseyin Râznâme. Cambridge: Harvard University Press.

Kadrić, Adnan (2009). Ahmed Vali Novıpazarac - Ašknama (Liepota i Srce). Novi Pazar: Univerzitet u Novom Pazaru Posebna Izdanca.

Köksal, M. Fatih (hzl.)(1996a). Yenipazarlı Vâlî Hüsn ü Dil (İnceleme – Metin -Sözlük). Yüksek Lisans Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.

Köksal, M. Fatih (1996b). “Türk Edebiyatında Hüsn ü Dil Hikâyeleri ve Yenipazarlı Vâlî’nin Hüsn ü Dil Mesnevisi”. Türklük Bilimi Araştırmaları 3: 91-126.

Köksal, M. Fatih (hzl.)(2003). Yenipazarlı Vâlî Hüsn ü Dil (İnceleme – Tenkitli Metin). İstanbul: Kitabevi Yay.

Atıf Bilgileri

Köksal, Mehmet Fatih. "HüSN Ü DİL (VÂLÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/husn-u-dil-vali. [Erişim Tarihi: 31 Mayıs 2026].

Benzer Eserler

#	Madde	Yazar	Madde Yazarı	İşlem
1	ÇİL HADÎS-İ RESÛL/MANZUM KIRK HADİS TERCÜMESİ (VÂLÎ)	Vâlî	Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal	Görüntüle
2	‘AŞK-NÂME (VÂLÎ)	Vâlî	Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ	Görüntüle
3	LE’ÂL-İ ‘AŞK (VÂLÎ)	Vâlî	Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ	Görüntüle
4	ŞERH-İ HADÎS-İ ERBA'ÎN (İkinci Kırk Hadis Terümesi) (VÂLÎ)	Vâlî	Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal	Görüntüle
5	DÎVÂN (CA’FER)	Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi	Dr. Fatma Meliha Şen	Görüntüle
6	MÜNŞE’ÂT (CA’FER)	Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi	Dr. Fatma Meliha Şen	Görüntüle
7	TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ)	Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî	Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş	Görüntüle
8	KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ)	Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî	Doç. Dr. Himmet BÜKE	Görüntüle
9	HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)	İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî	Doç. Dr. ADNAN OKTAY	Görüntüle
10	ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS)	İdrîs, İdrîs-i Bitlisî	Doç. Dr. ADNAN OKTAY	Görüntüle
11	ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ)	Mesîhî, Îsâ	Prof. Dr. Yunus KAPLAN	Görüntüle
12	DÎVÂN (ŞÂMÎ)	Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey	Prof. Dr. Yunus KAPLAN	Görüntüle
13	HEFT PEYKER (ABDÎ)	Abdî	Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ	Görüntüle
14	CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ)	Abdî	Prof. Dr. Adnan Ince	Görüntüle